Η τενοντοπάθεια είναι ένα από τα συχνότερα προβλήματα στη μυοσκελετική και αθλητική φυσικοθεραπεία. Αχίλλειος, επιγονατιδικός τένοντας, στροφικό πέταλο, γλουτιαίοι τένοντες και κοινοί εκτείνοντες του αγκώνα μπορούν να εμφανίσουν επίμονο πόνο και απώλεια λειτουργικότητας, ιδιαίτερα όταν οι απαιτήσεις φόρτισης ξεπερνούν την τρέχουσα ικανότητα του ατόμου.
Η σύγχρονη προσέγγιση έχει απομακρυνθεί από την απλή ιδέα της «φλεγμονής που χρειάζεται ξεκούραση». Το διεθνές ICON consensus προτείνει τον όρο τενοντοπάθεια για επίμονο πόνο στον τένοντα και απώλεια λειτουργίας που σχετίζονται με μηχανική φόρτιση. Η αποκατάσταση βασίζεται στην κλινική αξιολόγηση, στη διαχείριση φορτίου και κυρίως στην προοδευτική άσκηση.
1. Η διάγνωση είναι κυρίως κλινική
Η παρουσία πόνου στην περιοχή ενός τένοντα δεν αρκεί από μόνη της για διάγνωση. Χρειάζεται να εξεταστούν η ακριβής εντόπιση, η σχέση των συμπτωμάτων με τη φόρτιση, η λειτουργική ικανότητα και οι πιθανές εναλλακτικές πηγές πόνου.
Το ICON consensus επισημαίνει ότι η απεικόνιση δεν είναι πάντοτε απαραίτητη για τη διάγνωση. Υπέρηχος και MRI μπορούν να προσφέρουν χρήσιμες πληροφορίες σε επιλεγμένες περιπτώσεις, αλλά οι δομικές μεταβολές δεν ταυτίζονται πάντα με τον πόνο ή τη λειτουργική ανικανότητα. Η εικόνα πρέπει να ερμηνεύεται μέσα στο συνολικό κλινικό πλαίσιο.
2. Δεν είναι όλες οι τενοντοπάθειες ίδιες
Ένα γενικό μοντέλο φόρτισης είναι χρήσιμο, αλλά δεν πρέπει να μετατρέπεται σε ίδιο πρωτόκολλο για κάθε τένοντα. Η συμπεριφορά του Αχιλλείου δεν είναι ίδια με αυτή του στροφικού πετάλου ή των γλουτιαίων τενόντων. Η ανατομική θέση, η συμπίεση, οι απαιτήσεις του αθλήματος, η ηλικία, η διάρκεια των συμπτωμάτων και οι συνοσηρότητες μπορούν να αλλάξουν σημαντικά το πρόγραμμα.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Clinical Practice Guideline του 2024 για midportion Achilles tendinopathy: οι συστάσεις της αφορούν συγκεκριμένα το μέσο τμήμα του Αχιλλείου και δεν πρέπει να εφαρμόζονται αυτούσιες στην insertional τενοντοπάθεια.
3. Διαχείριση φορτίου: όχι απλώς «ξεκούραση»
Όταν μια δραστηριότητα προκαλεί σημαντική έξαρση, μπορεί να χρειαστεί προσωρινή τροποποίηση του φορτίου. Αυτό διαφέρει από την παρατεταμένη πλήρη αποχή. Ο στόχος είναι να βρεθεί ένα ανεκτό επίπεδο δραστηριότητας και να αυξηθεί σταδιακά η ικανότητα του μυοτενόντιου συστήματος.
Η διαχείριση φορτίου περιλαμβάνει όχι μόνο τις ασκήσεις αποκατάστασης αλλά και το συνολικό φορτίο από εργασία, τρέξιμο, άλματα, προπονήσεις, αγώνες και καθημερινή δραστηριότητα. Η αντίδραση των συμπτωμάτων κατά τη φόρτιση και μετά από αυτήν αποτελεί χρήσιμη πληροφορία για την προσαρμογή του προγράμματος.
4. Η προοδευτική αντίσταση είναι βασικό θεραπευτικό εργαλείο
Η θεραπευτική άσκηση αποτελεί τον πυρήνα της συντηρητικής αντιμετώπισης πολλών τενοντοπαθειών. Η systematic review και meta-analysis των Pavlova και συνεργατών συμπεριέλαβε 110 μελέτες, 148 treatment arms και 3.953 συμμετέχοντες σε πέντε περιοχές τενοντοπάθειας. Βρήκε ότι προγράμματα υψηλότερης έντασης με πρόσθετη εξωτερική αντίσταση είχαν κατά μέσο όρο μεγαλύτερα αποτελέσματα από προγράμματα που βασίζονταν μόνο στο βάρος του σώματος. Παρατηρήθηκε επίσης τάση για καλύτερα αποτελέσματα με χαμηλότερη συχνότητα συνεδριών.
Αυτό δεν σημαίνει ότι υπάρχει μία ιδανική δόση για όλους. Η βιβλιογραφία παρουσιάζει σημαντική ετερογένεια και η συνταγογράφηση πρέπει να προσαρμόζεται στον τένοντα, στο επίπεδο του ασθενούς και στη φάση της αποκατάστασης.
5. Έκκεντρη, ισομετρική ή heavy slow resistance;
Για χρόνια επικράτησε η αντίληψη ότι η έκκεντρη άσκηση αποτελεί τη μοναδική «ειδική» θεραπεία. Σήμερα η εικόνα είναι πιο σύνθετη. Έκκεντρη, ομόκεντρη, ισομετρική και heavy slow resistance άσκηση μπορούν να χρησιμοποιηθούν ανάλογα με τον στόχο και την κλινική παρουσίαση.
Οι ισομετρικές ασκήσεις μπορεί να είναι χρήσιμες σε ορισμένους ασθενείς, αλλά δεν αποτελούν καθολικό αναλγητικό. Systematic review του 2026 κατέληξε ότι τα διαθέσιμα δεδομένα παρέχουν περιορισμένη υποστήριξη για υπεροχή της ισομετρικής άσκησης έναντι έκκεντρων ή ισοτονικών προγραμμάτων. Η επιλογή τους πρέπει να εξυπηρετεί συγκεκριμένο κλινικό σκοπό και όχι να θεωρείται υποχρεωτικό πρώτο στάδιο.
6. Ο πόνος κατά την άσκηση δεν σημαίνει αυτόματα νέα βλάβη
Σε πολλές τενοντοπάθειες μπορεί να χρησιμοποιηθεί ελεγχόμενη φόρτιση ακόμη και όταν υπάρχει κάποια ενόχληση, εφόσον η συνολική αντίδραση είναι αποδεκτή και δεν παρατηρείται προοδευτική επιδείνωση της λειτουργίας. Δεν υπάρχει όμως ένα ενιαίο «επιτρεπτό» επίπεδο πόνου που να εφαρμόζεται σε όλους.
Ο φυσικοθεραπευτής παρακολουθεί την ένταση και διάρκεια των συμπτωμάτων, την αντίδραση την επόμενη ημέρα, την ικανότητα εκτέλεσης της άσκησης και τη συνολική εξέλιξη της λειτουργικότητας. Η πρόοδος δεν καθορίζεται από έναν αριθμό πόνου μόνο.
7. Τι πρέπει να μετρά η επαναξιολόγηση;
Το ICON consensus για τα core domains της τενοντοπάθειας περιλαμβάνει τον πόνο κατά τη φόρτιση, τη λειτουργία, τη συμμετοχή σε καθημερινές και αθλητικές δραστηριότητες, τη φυσική ικανότητα, την αναπηρία, την ποιότητα ζωής και ψυχολογικούς παράγοντες. Η επαναξιολόγηση επομένως δεν πρέπει να περιορίζεται στην ψηλάφηση.
Ανάλογα με τον τένοντα μπορούν να χρησιμοποιηθούν ειδικά patient-reported outcome measures, μετρήσεις δύναμης και αντοχής, heel-rise tests, hopping/jumping tasks ή άλλα λειτουργικά τεστ που αντανακλούν τις πραγματικές απαιτήσεις του ασθενούς.
8. Πότε χρειάζεται μεγαλύτερη προσοχή;
Ένα ξαφνικό επεισόδιο με χαρακτηριστικό «pop», άμεση σημαντική απώλεια δύναμης ή λειτουργίας και κλινική υποψία πλήρους ή μερικής ρήξης δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως τυπική τενοντοπάθεια. Απαιτείται κατάλληλη διαφορική διάγνωση και, όταν ενδείκνυται, ιατρική αξιολόγηση ή απεικόνιση.
Άτυπη συμπτωματολογία, σημαντικό τραύμα, συστηματικά συμπτώματα ή εικόνα που δεν ακολουθεί την αναμενόμενη πορεία απαιτούν επανεκτίμηση της αρχικής υπόθεσης. Το clinical reasoning προηγείται του πρωτοκόλλου.
9. Η επιστροφή στη δραστηριότητα απαιτεί επαναφορά της ικανότητας
Η μείωση του πόνου είναι σημαντική, αλλά δεν είναι το τέλος της αποκατάστασης. Ένας δρομέας με Αχίλλειο ή ένας αθλητής με επιγονατιδική τενοντοπάθεια χρειάζεται να ανακτήσει την ικανότητα να απορροφά και να παράγει υψηλά φορτία, να τρέχει και –όπου απαιτείται– να εκτελεί άλματα και επαναλαμβανόμενες εκρηκτικές προσπάθειες.
Η τελική φάση πρέπει να γεφυρώνει την κλασική ενδυνάμωση με τις πραγματικές απαιτήσεις της δραστηριότητας ή του αθλήματος.
Κλινικό συμπέρασμα
Η σύγχρονη αντιμετώπιση της τενοντοπάθειας δεν βασίζεται στην αναζήτηση μιας «μαγικής» άσκησης ή στην πλήρη αποφόρτιση. Βασίζεται στη σωστή διάγνωση, στη διαχείριση του συνολικού φορτίου, στην προοδευτική άσκηση αντίστασης, στην επαναξιολόγηση της λειτουργικής ικανότητας και στη σταδιακή επαναφορά στις πραγματικές απαιτήσεις του ασθενούς.
Η φόρτιση είναι θεραπευτικό εργαλείο όταν δοσολογείται σωστά. Η μορφή και η έντασή της πρέπει να εξατομικεύονται και να εξελίσσονται με βάση την ανταπόκριση και τους στόχους του ανθρώπου που έχουμε απέναντί μας.
Βιβλιογραφία
- Scott A, Squier K, Alfredson H, et al. ICON 2019: International Scientific Tendinopathy Symposium Consensus: Clinical Terminology. Br J Sports Med. 2020;54(5):260-262. doi:10.1136/bjsports-2019-100885.
- Vicenzino B, de Vos RJ, Alfredson H, et al. ICON 2019: There are nine core health-related domains for tendinopathy. Br J Sports Med. 2020;54(8):444-451. doi:10.1136/bjsports-2019-100894.
- Pavlova AV, Shim JSC, Moss R, et al. Effect of resistance exercise dose components for tendinopathy management: a systematic review with meta-analysis. Br J Sports Med. 2023. PMID:37169370.
- Chimenti RL, Neville C, Houck J, et al. Achilles Pain, Stiffness, and Muscle Power Deficits: Midportion Achilles Tendinopathy Revision – 2024. J Orthop Sports Phys Ther. 2024;54(12):CPG1-CPG32. doi:10.2519/jospt.2024.0302.
- Desmeules F, Roy JS, Lafrance S, et al. Rotator Cuff Tendinopathy Diagnosis, Nonsurgical Medical Care, and Rehabilitation: A Clinical Practice Guideline. J Orthop Sports Phys Ther. 2025;55(4). doi:10.2519/jospt.2025.13182.
- Soliman EFF, Nagra D, Goh SL, et al. Isometric Exercises for Tendinopathies: A Systematic Literature Review. Clin Ther. 2026. doi:10.1016/j.clinthera.2026.04.027.